انجیل لوقا

منشأ اناجیل - چرا و چگونه نوشته شد؟

یوحنای رسول، هدف از نگارش اناجیل را چنین خلاصه می‌کند:

«اینها نوشته شد تا ایمان آورید که عیسی همان مسیح، پسر خداست، و تا با این ایمان، در نام او حیات داشته باشید»
(یوحنا ۳۱:۲۰).

در حقیقت، دانستنِ اینکه چرا کتاب ‌مقدس پدید آمد، بسی مهم‌تر از دانستنِ چگونگی پدید آمدنِ آن است. هرچند که آگاهی از چگونگی شکل‌گیری کتاب ‌مقدس، به ما کمک می‌کند آن را بهتر درک کنیم؛ ازاین‌رو نخست به تاریخ شکل‌گیری انجیل لوقا می‌نگریم.

واژهٔ «انجیل» می‌تواند دو معنای متفاوت داشته باشد:
• خبرِ خوش دربارهٔ عیسی مسیح
• یکی از کتب کتابِ مقدس که این خبرِ خوش را روایت می‌کند.

در اینجا واژهٔ «انجیل» را عمدتاً در معنای دوم، یعنی به‌عنوان یک کتابِ انجیل، به‌کار می‌بریم.

در روند پدید آمدنِ اناجیل، چهار مرحله قابل تشخیص است:

۱. خدمت عیسی مسیح

خدمت علنی عیسی مسیح حدود سه سال به‌طول انجامید. در طی این زمان، هزاران نفر سخنان او را شنیدند. مهم‌ترین گروه از منظر شکل‌گیری اناجیل، شاگردان بودند، به‌ویژه دوازده رسول.

۲. سنت شفاهی 

در آن زمان، تنها شمار اندکی از یهودیان توانایی خواندن و نوشتن داشتند. این امر تا حد زیادی با این واقعیت جبران می‌شد که آنان به حفظ کردن حتی روایت‌های طولانی عادت داشتند. ما عادت داریم رویدادها و امور مهم را بر کاغذ بنویسیم، امّا آنان از حافظه خود بهره می‌گرفتند. البته روایت‌های نادرستی نیز درباره عیسی مسیح پدید آمد، امّا شاهدان عینی می‌توانستند روایت‌های کاذب را از روایت‌های راستین بازشناسند.

۳. سنت مکتوب 

با گذشت سال‌ها، شمار کسانی که عیسی مسیح را دیده و تعلیم او را شنیده بودند کاهش یافت. برای جلوگیری از تحریف سنت شفاهی، یا از میان رفتن کامل پیام درباره عیسی مسیح، مهم‌ترین تعالیم و اعمال او به نگارش درآمد. همچنین گسترش مسیحیت به مناطقی که در آن‌ها شاهدان عینیِ خدمت علنی عیسی مسیح حضور نداشتند، ضرورت ثبت مهم‌ترین رویدادهای زندگی او را پدید آورد. ما به‌درستی نمی‌دانیم پیش از نگارش اناجیل، چه روایت‌هایی درباره عیسی مسیح مکتوب شده بود. آن روایت‌ها حفظ نشده‌اند. به‌نظر می‌رسد روایت رنج و صلیب، بسیار زودهنگام به نگارش درآمده باشد.

۴. اناجیل

(لوقا ۱:۱-۴) نشان می‌دهد که لوقا با چه قصدی انجیل خود را نوشت. اناجیل به‌وجود آمدند تا در بشارت و تعلیم کلیسا، تصویری کافی، روشن و معتبر از عیسی مسیح محفوظ بماند. قدیم‌ترین انجیل، انجیل مرقس است و متی و لوقا در نگارش آثار خود از آن استفاده کردند. متأخرترین انجیل، یوحناست که از حیث نگاه و شیوه روایت، با سه انجیل دیگر تفاوت دارد.

«عیسی کارهای بسیار دیگر نیز کرد که اگر یک به یک نوشته می‌شد، گمان نمی‌کنم حتی تمامی جهان نیز گنجایش آن نوشته‌ها را می‌داشت»
(یوحنا ۲۵:۲۱).

اگر همهٔ سخنان عیسی را که در اناجیل ثبت شده است پشت سر هم بخوانیم، تنها چند ساعت به‌طول خواهد انجامید. این در حالی است که، عیسی سه‌سال شاگردان خود را تعلیم داد. از این امر درمی‌یابیم که تاریخ کامل و دقیقِ سیر زمینی عیسی مسیح به ما داده نشده است، بلکه تنها برخی از مهم‌ترین جلوه‌ها و لحظات آن در اختیار ما قرار گرفته است. می‌توان گفت که ما از عیسی یک فیلم کامل در اختیار نداریم، بلکه تصاویری از مهم‌ترین رویدادهای خدمت او را در دست داریم.

انجیل‌نویسان قصد داشتند دربارهٔ اهمیت عیسی مسیح شهادت دهند؛ از همین رو، روایت رنج و صلیب او جایگاهی برجسته در اناجیل دارد.

نجات‌دهندهٔ تمامی جهان

هنگامی که به‌دنبال ویژگی‌های متمایز انجیل لوقا و دلایلی می‌گردیم که لوقا به‌سبب آن‌ها انجیل خود را نوشت، نمی‌توانیم آغاز کتاب را نادیده بگیریم؛ جایی که لوقا رخدادهایی را بازمی‌گوید که به پدید آمدن این نوشته انجامید. هنگامی که از مقدمه به متن اصلی وارد شویم، دوباره به آن بخش (۱:۱-۴) بازخواهیم گشت.

به‌نظر می‌رسد لوقا تنها نویسندهٔ غیر یهودیِ عهد جدید باشد. او کتاب خود را خطاب به غیر یهودیان نوشت. لوقا تأکید می‌کند که عیسی به‌عنوان نجات‌دهندهٔ همهٔ انسان‌ها آمد. این امر از آنجا آشکار است که لوقا بارها بازمی‌گوید چگونه عیسی مسیح به فقیران و کسانی که نزد یهودیان دیندار خوار شمرده می‌شدند نزدیک می‌شد.

نقش زنان در تاریخ نجات نیز در انجیل لوقا بیش از دیگر انجیل‌نویسان مورد توجه قرار گرفته است؛ لوقا از سیزده زن نام می‌برد که در اناجیل دیگر ذکر نشده‌اند.

می‌توان جملهٔ محوری انجیل لوقا را (۱۰:۱۹) دانست: «زیرا پسر انسان آمد تا گمشده را بجوید و نجات بخشد». لوقا قصد ندارد بگوید که همهٔ انسان‌ها نجات خواهند یافت، بلکه تأکید می‌کند که همهٔ انسان‌ها می‌توانند نجات یابند. عیسی مسیح کفاره‌کننده و نجات‌دهندهٔ گناهان تمامی جهان و همهٔ انسان‌هاست.

نویسندهٔ

انجیل لوقا طولانی‌ترین کتاب عهد جدید است و کتاب اعمال رسولان دومین کتاب طولانیِ عهد جدید به‌شمار می‌آید، و این دو کتاب در کنار یکدیگر دو هفتمِ عهد جدید را تشکیل می‌دهند. از این‌رو اثر تاریخیِ دو بخشیِ لوقا از مجموعهٔ رساله‌های پولس نیز گسترده‌تر است.

نویسندهٔ این دو کتاب چه کسی است؟ این‌که نویسندهٔ هر دو کتاب یک شخص است، از مقدمه و آغاز آن‌ها روشن می‌شود؛ زیرا هر دو نوشته به تئوفیلوس تقدیم شده‌اند (لوقا ۱:۱؛ اعمال رسولان ۱:۱). همچنین در ابتدای کتاب اعمال رسولان به کتاب پیشین، یعنی انجیل لوقا، اشاره می‌شود.

از کتاب اعمال رسولان سرنخی مهم دربارهٔ نویسنده به‌دست می‌آوریم؛ یعنی بخش‌هایی که به «بخش‌های ما» شناخته می‌شوند (اعمال رسولان ۱۰:۱۶-۱۷؛ ۵:۲۰-۱۵؛ ۱:۲۱-۱۸؛ ۱:۲۷ – ۱۶:۲۸)، جایی که روایت به صورت اول شخص جمع بیان می‌شود. از این امر چنین برمی‌آید که نویسنده همراهِ سفرهای پولس بوده است. البته احتمال دیگر این است که او گزارشی از سفرهای شخص دیگری را نقل کرده باشد، چنان‌که برخی پژوهشگران بر این باورند.

نویسندهٔ «بخش‌های ما» نمی‌تواند هیچ‌یک از همراهان پولس باشد که در همان بخش‌ها از آنان نام برده می‌شود. از سوی دیگر، رساله‌های زندانِ پولس در زمان همان آخرین «بخش‌های ما» در روم نوشته شدند؛ ازاین‌رو ممکن است در سلام‌های پایانی آن رساله‌ها بتوان همسفر پولس را که این بخش‌ها را نگاشته است بازشناخت. در آنجا چند نام ذکر شده است، از جمله مرقس و اِپافراس. بااین‌حال، انتساب این اثر به لوقا موجه‌تر به‌نظر می‌رسد. نام او در رساله‌های زندان دو مرتبه آمده است (کولسیان ۱۴:۴؛ فیلیمون ۲۴) و حتی بار سوم در (دوم تیموتاؤس ۱۱:۴). افزون بر این، سنت کهن مسیحی به‌صورت یکپارچه، این انجیل را به لوقای پزشک نسبت می‌دهد؛ از جمله «فهرست موراتوری» در حدود سال ۱۷۰ میلادی (مترجم: این متن کهن‌ترین فهرست شناخته‌شده از کتاب‌های عهد جدید است) و نیز ایرنائوس، یکی از پدران کلیسا در حدود سال ۱۸۰ میلادی.

این دیدگاه سنّتی مورد مناقشه قرار گرفته است، امّا من بر این باورم که نظر سنّتی از نظریه‌ها و استدلال‌هایی که بر ضد آن مطرح شده‌اند قابل اعتمادتر است. سنت مسیحی بیان می‌کند که لوقا اهل انطاکیهٔ سوریه بود و در سال ۸۴ میلادی، در بوئوتیا (یونان امروزی)، در حالی که ازدواج نکرده بود، درگذشت. برخی نیز بر این باورند که «لوکیوس قیروانی» مذکور در (اعمال رسولان ۱:۱۳) همان لوقاست.

زمان و مکان نگارش

بر اساس دیدگاه سنّتی، لوقا انجیل خود را در زمانی نوشت که پولس در روم زندانی بود، یعنی حدود سال ۶۲ میلادی. این تاریخ با پایان کتاب اعمال رسولان سازگار دانسته می‌شود. همچنین گفته می‌شود که مرقس نیز انجیل خود را در روم نگاشت.

در پیوند با این نظریه، گاه گفته می‌شود که اثر دو بخشیِ لوقا به‌عنوان دفاعیه‌ای برای محاکمهٔ پولس نگاشته شد (برای نمونه اسقف بو گیرتس – مترجم: اسقف لوتریِ سوئدی ۱۹۰۵–۱۹۹۸. او الهیدانی محافظه‌کار در سنت لوتری بود و آثار شناخته‌شده‌ای در دفاع از الهیات کلاسیک اصلاحات نوشت). در این صورت، تئوفیلوس می‌توانست مقام بلندپایه‌ای در روم باشد که امکان تأثیرگذاری بر روند محاکمهٔ پولس را داشته است. همچنین گفته شده است که لوقا با آشکار ساختن محتوای راستین مسیحیت، از ایمان مسیحی دفاع می‌کرد.

اگر تاریخ سنّتیِ نگارش پذیرفته شود، این کتاب حداکثر تا سال ۶۴ میلادی نوشته شده است. تاریخ محتمل‌تر حدود سال ۶۲ میلادی دانسته می‌شود، زیرا در این صورت زمان نگارش با نقطه‌ای که روایتِ کتاب اعمال رسولان در آن پایان می‌یابد هماهنگ خواهد بود.

بااین‌حال، این تاریخ زودهنگام مورد مخالفت قرار گرفته است، زیرا به‌طور کلی چنین پنداشته می‌شود که لوقا از انجیل مرقس نقل کرده است. این دیدگاه به «فرضیه دو منبعی» شناخته می‌شود: بر اساس این فرضیه، متی دو منبع در اختیار داشت: «مرقس» و «منبع Q» (منبعی فرضی که مجموعه‌ای از گفتارهای عیسی را در بر می‌گرفت)، و لوقا نیز از همین دو منبع بهره برد. فرضیه دو منبعی به‌طور گسترده پذیرفته شده است، هرچند خود با دشواری‌هایی روبه‌روست. اگر مرقس انجیل خود را حدود سال ۶۰ میلادی نوشته باشد، در آن صورت این امر کاملاً ممکن است که لوقا انجیل خود را در حدود سال ۶۲ میلادی نگاشته باشد.

به‌احتمال زیاد انجیل لوقا در روم نوشته شده است. مرقس نیز انجیل خود را در همان‌جا به نگارش درآورد.

گزارشِ سفر

لوقا مطالب خود را عمدتاً بر اساس ترتیب جغرافیایی سامان داده است. می‌توان انجیل لوقا را به بخش‌های زیر تقسیم کرد:

• باب‌های ۱-۲: تولد و دوران جوانی عیسی  
• باب‌های ۱:۳ – ۱۳:۴: آغاز خدمت عیسی  
• باب‌های ۱۴:۴ – ۵۰:۹: خدمت عیسی در جلیل   
• باب‌های ۵۱:۹ – ۲۷:۱۹: سفر به اورشلیم   
• باب‌های ۲۸:۱۹ – ۳۹:۲۱: خدمت عیسی در اورشلیم  
• باب‌های ۲۲-۲۴: رنج، مرگ و رستاخیز عیسی  

شایان توجه است که حدود ده فصل از این انجیل به سفر عیسی مسیح از جلیل به اورشلیم اختصاص یافته است. از این رو می‌توان انجیل لوقا را نوعی گزارش سفر نامید؛ گویی عیسی در سراسر روایت همواره در حال حرکت است.

لوقا مطالب خود را با نظمی معین سامان داده است. این امر بدان معنا نیست که او تاریخ را «تحریف» کرده است، بلکه نشان می‌دهد که از میان روایت‌های مربوط به عیسی، آن بخش‌هایی را برگزیده است که با تصویر کلی‌ای که می‌خواست به خوانندگان خود ارائه دهد هماهنگ بوده است.

زبان یونانیِ مورد استفادهٔ لوقا فصیح و ادبی است، امّا در برخی بخش‌ها تأثیر ترجمهٔ یونانیِ عهد عتیق، یعنی سبعینیه (سپتواجنت)، دیده می‌شود و در پاره‌ای مواضع - به‌ویژه در فصل‌های ۱ و ۲ - اثر زبان‌های عبری و آرامی نیز آشکار است (آنچه «ویژگی‌های زبانیِ عبری و آرامی» نامیده می‌شود). این امر به‌احتمال زیاد با منابعی ارتباط دارد که لوقا از آن‌ها بهره برده است. همچنین گفته شده است که او در زمانی که پولس در اواخر دههٔ پنجاه میلادی به‌مدت دو سال در قیصریه زندانی بود (اعمال رسولان ۲۴-۲۶)، به تحقیق و گردآوری مطالب پرداخته است.

نزدیک به نیمی از مطالب انجیل لوقا در اناجیل دیگر دیده نمی‌شود. این کتاب شامل ۲۳ مَثَل و ۲۰ معجزه و نشانه است که عیسی مسیح انجام داد. انجیل لوقا از نظر گسترهٔ زمانی نیز جامع‌تر از دیگر اناجیل است: روایت با ماجرای تولد یحیی تعمیددهنده آغاز می‌شود و با عروج عیسی مسیح به ملکوت آسمان به پایان می‌رسد.